Hoeveel jongeren uit kwetsbare groepen gebruiken tabaks- en nicotineproducten?

In het kort: Kwetsbare groepen jongeren hebben door een opeenstapeling van risicofactoren, zoals problemen thuis, op school of in hun sociale omgeving, een verhoogde kans op middelengebruik en de gevolgen daarvan. Leerlingen van het cluster 4- en praktijkonderwijs verschillen niet significant wat betreft roken en vapen (ooit, laatste maand, dagelijks). Er wordt op cluster 4- en praktijkonderwijs duidelijk meer gerookt en gevapet dan op het vmbo, havo en vwo. Als voorbeeld: in het praktijk- en cluster 4-onderwijs lag het percentage dagelijkse vapers ongeveer twee keer zo hoog (9% en 8% vergeleken met 4%). De meest recente cijfers over cluster 3-leerlingen uit 2019 lieten zien dat 22% ooit had gerookt en 7% in de laatste maand. Cijfers uit 2022 laten zien dat er onder jongeren in de Justitiële Jeugdinrichtingen (JJI) en residentiële jeugdzorg (RJZ) veel wordt gerookt. Als voorbeeld in de JJI rookte 55% dagelijks en in de RJZ 40%. Jongerenwerkers signaleren in de afgelopen jaren een duidelijke toename en normalisering van nicotinegebruik onder lokale groepen risicojongeren, vooral door de populariteit van vapen.

Snel naar:
Jongeren in praktijk- en speciaal onderwijs
Jongeren in Justitiële Jeugdinrichtingen
Jongeren in de residentiële jeugdzorg
Lokale groepen met risicojongeren

Wat verstaan we onder kwetsbare groepen jongeren?

Op deze pagina bespreken we een aantal onderzoeken over het middelengebruik binnen ‘kwetsbare groepen jongeren’. Wij gebruiken de term ‘kwetsbare groepen jongeren’ om aan te duiden dat het hier gaat om groepen jongeren die een grotere kans hebben op problemen met en door middelengebruik ​[1]​. Dit komt door een opeenstapeling van verschillende risicofactoren binnen deze groepen. Omgevingsfactoren spelen hierbij de belangrijkste rol, vaak in wisselwerking met persoonlijke risicofactoren. Het kan bijvoorbeeld gaan om problemen in de gezinssituatie, schoolgerelateerde problemen of gedragsproblemen. Jongeren in de jeugdzorg, in jeugddetentie of in het voorgezet speciaal onderwijs (vso) zijn voorbeelden van groepen waarin vaak zo’n opeenstapeling van risicofactoren speelt.

Hoeveel scholieren in het praktijkonderwijs en het voortgezet speciaal onderwijs roken of vapen?

Onder scholieren van praktijk- en cluster 4-onderwijs wordt veel gerookt en gevapet

Leerlingen van het cluster 4-onderwijs en praktijkonderwijs verschillen niet significant wat betreft roken (ooit, laatste maand, dagelijks). Ongeveer een derde heeft ooit gerookt, ongeveer één op de vijf rookte in de laatste maand en ongeveer één op de tien rookt dagelijks. Vergeleken met leerlingen van vmbo, havo, vwo wordt er onder leerlingen van praktijk- en cluster 4-scholen meer gerookt ​[2]​.

Onder leerlingen van praktijk- en cluster 4-onderwijs wordt ongeveer net zoveel gevapet. Ruim vier op de tien had in 2025 ooit een vape gebruikt, ongeveer een kwart had in de laatste maand gevapet en bijna één op de tien vapete dagelijks. Deze percentages zijn duidelijk hoger dan onder leerlingen van het vmbo, havo, vwo.  

Roken neemt sinds 2019 niet verder af; vapen juist toegenomen

In 2019 rookten er in zowel het praktijk- als het cluster 4-onderwijs minder scholieren dan in 2008 (ooit, laatste maand, dagelijks). Tussen 2019 en 2025 daalt het roken niet verder en lijkt in het praktijkonderwijs zelfs weer wat toe te nemen (maar verschillen zijn niet significant).

In zowel praktijk- als cluster 4-onderwijs is het percentage leerlingen dat ooit heeft gevapet tussen 2019 en 2025 gestegen. In cluster 4 is het verschil echter niet significant.  

Meer meisjes dan jongens vapen; roken alleen in cluster 4-onderwijs hoger onder meisjes

In het cluster 4 onderwijs lijken meer meisjes dan jongens te roken (ooit, laatste maand, dagelijks), maar alleen het verschil in dagelijks roken in significant. In het praktijkonderwijs zijn er geen verschillen tussen jongens en meisjes.

In zowel het praktijk- als het cluster 4-onderwijs hebben ongeveer evenveel jongens als meisjes ooit gevapet. In beide onderwijstypen is het gebruik in de laatste maand hoger onder meisjes dan onder jongens. In cluster 4 geldt dat ook voor dagelijks vapen.

In praktijk- en cluster 4-onderwijs wordt al op jonge leeftijd gerookt en gevapet

In zowel praktijk- als cluster 4-onderwijs ligt het percentage leerlingen dat op 12-jarige leeftijd ooit heeft gerookt al relatief hoog (15%). Op het vmbo, havo, vwo ging het in 2025 om 2,1% van de 12-jarigen.

Het percentage leerlingen dat ooit een vape heeft gebruikt is vooral onder de jongste groepen groot. Zo heeft van de 12-jarige leerlingen van praktijkonderwijs 34% gevapet, van het cluster 4-onderwijs 23% en onder leerlingen van vmbo, havo, vwo 7%.

Hoeveel scholieren in het cluster 3-onderwijs roken?

De enige landelijke cijfers over cluster 3-leerlingen zijn uit 2019. In 2019 had 22% van de cluster 3-scholieren ooit gerookt, 7% deed dit in de laatste maand en 5% rookte dagelijks ​[3]​​​.

Hoeveel jongeren in de Justitiële Jeugdinrichtingen roken?

Negen op de tien jongeren in de Justitiële Jeugdinrichtingen heeft ooit gerookt

In 2022 hadden negen op de tien jongeren in de Justitiële Jeugdinrichtingen (JJI) ooit gerookt (89%) ​[4]​. Ruim zeven op de tien (72%) rookten in de laatste maand en meer dan de helft (55%) rookte dagelijks. Jongeren die in de JJI verblijven roken duidelijk vaker dan leeftijdsgenoten op het mbo/hbo (ooit: 45%; laatste maand: 25% en dagelijks: 11%) ​[5]​.

De jongeren in de JJI die in de laatste maand hebben gerookt (n = 79) rookten gemiddeld 8,6 sigaretten per dag. De dagelijkse rokers (n = 60) rookten gemiddeld 9,9 sigaretten per dag.

Aantal rokers lijkt licht te dalen onder jongeren in de JJI

Het percentage jongeren in de JJI dat ooit in het leven heeft gerookt, was in 2022 (89%) iets lager vergeleken met 2009 (93%). Dit geldt ook voor het roken in de laatste maand (2022: 72% vs. 2009: 81%). Deze verschillen zijn niet getoetst op significantie. Daarnaast komen de gegevens uit verschillende studies waardoor alleen voorzichtige conclusies getrokken kunnen worden uit deze vergelijking.

Jongeren rookten bijna altijd al vóór ze in de JJI werden geplaatst

Van de jongeren die in de laatste maand hebben gerookt (n=79), deed 91% dit al vóór plaatsing in de inrichting. De meerderheid (56%, n = 40) geeft aan dat ze minder zijn gaan roken sinds ze in de inrichting zijn geplaatst. Een kwart (25%, n = 20) geeft aan dat ze meer zijn gaan roken en 15% (n = 12) geeft aan dat ze evenveel roken sinds de plaatsing.

Veel jongeren in de JJI roken om met stress en verveling om te gaan

Onderzoekers vroegen ook naar de redenen om te roken onder jongeren in de JJI. Zij gaven vooral aan dat zij rookten ‘tegen de verveling’ (75%) en ‘om minder stress hebben’ (66%). Maar ook ‘omdat het gevoel lekker is’ (60%) kwam vaak voor als reden om te roken.

Hoeveel jongeren in de residentiële jeugdzorg roken?

Vier op de tien jongeren in de RJZ roken dagelijks

Van alle jongeren van 12 jaar en ouder in de residentiële jeugdzorg (RJZ) heeft in 2020 72% ooit in het leven gerookt en 55% rookte in de laatste maand ​[6]​. Vier op de tien (40%) rookten dagelijks.

Jongeren in de RJZ (12- t/m 15-jarigen) hadden in 2020 vaker ooit gerookt (63%) dan hun leeftijdsgenoten in het reguliere voortgezet onderwijs (14%) in 2019. Ook hadden de jongeren in de RJZ vaker in de laatste maand gerookt (40% versus 6%) en waren zij vaker dagelijkse rokers (26% versus 2%). Deze vergelijking is alleen gemaakt voor de 12- t/m 15-jarigen omdat de groep 16- t/m 17-jarige scholieren uit het landelijk scholierenonderzoek niet representatief is voor de algemene populatie (een deel van hen is al van school/naar andere opleidingen).

De jongeren in de RJZ die in de laatste maand hadden gerookt, rookten gemiddeld 9,6 sigaretten per dag. De dagelijkse rokers rookten gemiddeld 11,1 sigaretten per dag.

Meer dan de helft van de jongeren in de RJZ gebruikte ooit een e-sigaret of waterpijp

Meer dan zes op de tien jongeren in de RJZ (63%) heeft ooit een e-sigaret/vape gebruikt. Het gebruik van een e-sigaret/vape in de laatste maand is niet uitgevraagd in dit onderzoek. Ruim de helft van de jongeren (54%) gebruikte ooit een waterpijp 16% gebruikte een waterpijp in de laatste maand.

Aantal rokers neemt af onder jongeren in de RJZ

Tussen 2008 en 2020 daalde het aantal rokers onder jongeren in de RJZ. De daling was vooral sterk onder jongeren van 12-15 jaar. Het gebruik ooit in het leven daalde van 82% naar 63% voor de jongeren van 12 t/m 15 jaar en van 85% naar 77% voor de jongeren van 16 t/m 17 jaar.

Ook het roken in de laatste maand en het dagelijks roken daalde significant tussen 2008 en 2020 voor beide leeftijdsgroepen.

Meisjes in de RJZ hebben vaker ooit gerookt dan jongens

Meisjes in de RJZ hadden vaker ooit in het leven gerookt (77%) dan jongens (66%). De verschillen tussen jongens en meisjes waren voor het roken in de laatste maand en dagelijks roken niet significant.

Acht op de tien jongeren in de RJZ roken ook in de instelling

Van de rokers zegt acht op de tien (81%) weleens in de instelling te roken. Vergeleken met andere middelen zoals cannabis (47%) en alcohol (27%) is dit percentage relatief hoog.

Jongeren in de RJZ roken vaak om stress of verveling tegen te gaan

Onderzoekers vroegen de jongeren in de RJZ waarom zij rookten. “Om minder stress te hebben” (84%) en “tegen de verveling” (72%) waren de meest voorkomende antwoorden. Dit noemen we ook wel coping-motieven. Met coping bedoelen we de manier waarop mensen met stress en problemen omgaan. Daarnaast werden ook vaak “omdat het gevoel lekker is” en “omdat het gezellig is” genoemd. Maar deze redenen werden voor andere middelen, zoals cannabis of lachgas, vaker genoemd dan voor roken.

Hoe ziet het gebruik van tabaksproducten onder lokale groepen met risicojongeren eruit?

Gebruik van nicotineproducten komt voor in bijna alle lokale groepen risicojongeren

Volgens observaties van jongerenwerkers uit het veld kwam in 2025 het gebruik van nicotineproducten in 28 van de 29 onderzochte lokale groepen risicojongeren voor. In 17 groepen gebruikte meer dan driekwart van de groepsleden nicotineproducten. Het gaat hier om gebruik van sigaretten, maar ook om bijvoorbeeld vapes, snus/nicotinezakjes en andere soorten (rook)tabak ​[7]​.

Gebruik van vapes en snus/nicotinezakjes neemt toe en normaliseert in lokale groepen met risicojongeren

Jongerenwerkers signaleren een duidelijke toename en normalisering van het gebruik van nicotineproducten onder de jongerengroepen in de afgelopen jaren. In 2025 is het gebruik van nicotineproducten in 15 van de 28 groepen toegenomen, in 12 groepen is het gebruik stabiel gebleven en bij slechts één groep is het afgenomen. Vooral vapen, en in mindere mate snus, wint aan populariteit, terwijl traditioneel roken relatief beperkt blijft. Het gebruik begint vaak op jonge leeftijd en wordt versterkt door sociale invloeden, groepsdruk en de zichtbaarheid van gebruik binnen vriendengroepen. Daarnaast zien professionals een verschuiving van experimenteel naar regelmatig gebruik, met signalen van nicotineafhankelijkheid. Ook wordt door jongerenwerkers handel in vapes en snus onder de jongeren gesignaleerd, onder meer op scholen.

Aanvullende informatie