17.3 Alcohol- en drugsgebruik bij justitiabelen

17.3.1 Verslavingsproblematiek onder justitiabelen

In het kort: Verslavingsproblematiek is een terugkerend thema binnen de strafrechtsketen. In 2024 had een kwart van de gedetineerden in de Forensische Zorg middelenproblemen, al ligt het werkelijke aandeel waarschijnlijk hoger. Voor detentie gaat het bij veelplegers vaak om problematisch alcohol- of drugsgebruik, en ook tijdens detentie blijft het risico aanwezig: ondanks strengere controles en maatregelen als dronedetectie (waarbij ongeautoriseerde drones in de lucht boven of nabij gevangenissen kunnen worden gedetecteerd) en bodyscans, bestaat driekwart van de smokkelwaar nog altijd uit drugs. Het aandeel positieve urinetests daalde in 2024 wel naar het laagste niveau sinds 2014.
Binnen de ISD-maatregel – die in 2024 gemiddeld 550 veelplegers betrof – is verslaving eveneens veelvoorkomend. De maatregel verlaagt de kans op recidive, maar niet het aantal delicten per persoon. De reclassering speelt hierin een sleutelrol met toezicht, werkstraffen en zorgtoeleiding. Bij een aanzienlijk deel van de cliënten staat middelengebruik centraal; interventies als de Alcoholmeter en trainingen gericht op leefstijl en het terugdringen van alcoholgerelateerd geweld worden hiervoor steeds vaker ingezet.

Verslavingsproblematiek binnen de Forensische Zorg

Justitiabelen – alle personen die binnen de DJI zijn ingesloten – kunnen in de Forensische Zorg (FZ) behandeld worden voor verslavingsproblematiek. De FZ omvat geestelijke gezondheidszorg, verslavingszorg en verstandelijk gehandicaptenzorg in een strafrechtelijk kader. Het gaat om ambulante zorg, intramurale zorg, verblijfstrajecten en trajecten in detentie. Tbs-trajecten vallen hier niet onder.

In 2024 was er bij 24% van de gedetineerden in de FZ sprake van middelen- of verslavingsproblematiek. Een jaar eerder was dit nog 34% ​[1]​. Eerdere cijfers laten zien dat het aandeel in 2019 op 30% lag, in 2020 op 33% en in 2021 op 30% ​[2–4]​. Het absolute aantal diagnoses van middelengebruik-gerelateerde problematiek nam af van 5.100 in 2017 naar 4.200 in 2019. Voor de jaren 2020-2023 zijn geen cijfers beschikbaar ​[1,3–7]​ .

Alcohol en drugsproblematiek bij de gevangenispopulatie

Een systematische literatuurstudie uit 2021 naar Nederlands onderzoek over (problematisch) middelengebruik onder gedetineerden laat het volgende zien: het alcoholgebruik van tussen de 12 en 40% van de volwassen gedetineerden was problematisch voorafgaand aan detentie, en 15 tot 43% meldde problematisch drugsgebruik. Hierbij werd softdrugs vaker genoemd dan harddrugs. Vooral veelplegers hadden vaak een middelenstoornis ​[5]​.

Jongvolwassenen tussen 25 en 44 jaar kampten vaker met problematisch gebruik dan oudere gedetineerden. Mannen gebruikten relatief vaker cannabis, terwijl cocaïne, opiaten en sedativa vaker door vrouwen werden gemeld. Bij tbs-patiënten was bij 23% sprake van problematisch alcoholgebruik, bij 13% problematisch cannabisgebruik en bij 7% harddrugsgebruik. In de forensische psychiatrie rapporteerden patiënten in Penitentiaire Psychiatrische Centra de volgende cijfers: 40% problematisch alcoholgebruik, 46% problematisch cannabisgebruik en 17% harddrugs gebruik ​[5]​.

Recente cijfers vanuit de DJI bevestigen de omvang van het probleem: in 2024 had de helft van alle volwassen gedetineerden middelenproblemen ​[8]​. Daarnaast bleek uit onderzoek dat 70% van langdurig verblijvende tbs-gestelden (meer dan vijftien jaar) een verslavingsstoornis had, meestal in remissie ​[6]​.

Drugsgebruik tijdens detentie

Sinds 2019 registreert de DJI aangetroffen smokkelwaar, zie de pagina 2.1.3.2. Hoe wordt in de gevangenis omgegaan met drugsgebruik en verslaving? In 2024 daalde het aantal onderschepte smokkelpogingen van 3.229 in 2023 naar 2.915 in 2024. Net als in eerdere jaren bestond het grootste deel uit drugs: 76% in 2024 en 74% in 2023 ​[9]​. Een klein deel van de smokkel betrof ernstige contrabande, zoals wapens, drugs, communicatiemiddelen en geld ​[10]​. Om smokkel te voorkomen heeft DJI nieuwe maatregelen ingevoerd, waaronder dronedetectiesystemen en bodyscans ​[11,12]​.

Een mogelijke verklaring voor de daling van het aantal vondsten van smokkelwaar is dat er meer synthetische middelen (zoals cannabinoïden) in opkomst zijn binnen gevangenissen. Deze worden op andere manieren naar binnen gesmokkeld, die lastiger te detecteren zijn ​[13]​.

Eerder is het verband tussen bezoek en smokkel onderzocht. Met bezoek van partners of vrienden bleek regelmatig contrabande binnen te komen. Voor bezoek van familie of kinderen gold dit niet. Mogelijke verklaringen zijn dat partners of vrienden vaker bereid zijn te smokkelen omdat de laatstgenoemden zelf deel uitmaken van criminele netwerken ​[14]​.

Het drugsgebruik tijdens detentie wordt gecontroleerd met urinecontroles, die steekproefsgewijs of bij een vermoeden van gebruik worden afgenomen (zie Bijlage B11). In 2024 werd bij 4,4% van de testen drugsgebruik vastgesteld, het laagste percentage sinds de metingen in 2014. Dat komt neer op bijna 33.000 positieve testen van in totaal ruim 728.000 controles. In absolute aantallen en percentages is sprake van een dalende trend ten opzichte van 2022 en 2023. De hoogste percentages zijn geconstateerd in de jaren 2016-2018; toen lag het aandeel rond de 9% ​[15]​. Er kunnen echter kanttekeningen worden geplaatst bij deze data. Zo wordt er bijvoorbeeld niet random getest en kunnen de urinecontroles ook niet alle middelen detecteren ​[16]​.

Experts vermoeden dat het stijgende gebruik van synthetische middelen (cannabinoïden) een mogelijke verklaring is voor de daling in het aantal positieve urinecontroles. Niet alle synthetische middelen die gebruikt worden, worden al gedetecteerd door standaard urinecontroles. Daarnaast zijn de cannabinoïden maar voor een korte periode te meten in urine ​[16]​.

Experts van DJI en de SVG wezen er in 2021 op dat het werkelijke aandeel gedetineerden met verslavingsproblematiek vermoedelijk groter is dan uit registraties blijkt. Niet alle vormen van verslaving worden geregistreerd en hulpvragen van gedetineerden zijn leidend voor opname in de cijfers. Ook kan een bestaande alcoholverslaving tijdens detentie verschuiven naar drugs- of medicijngebruik ​[17]​. Daarnaast signaleren experts dat synthetische drugs, zoals synthetische cannabinoïden, vaak buiten de urinecontroles vallen. Veranderingen in de frequentie van controles en de gevolgen van de coronapandemie beïnvloeden mogelijk de cijfers ​[17]​.

In de duidingssessie van 2024 wezen experts van de DJI en het Trimbos-Instituut op aanvullende verklaringen voor de dalende trend. Sinds 2019 is het binnensmokkelen van contrabande strafbaar en zijn drugscontroles intensiever geworden, onder meer door de inzet van drugshonden. Ook de nieuwe Wet straffen en beschermen uit 2021 speelt mogelijk een rol, omdat vrijheden sindsdien kunnen worden ingeperkt bij drugsgebruik. Dit kan ertoe leiden dat gedetineerden gebruik vermijden of overstappen op synthetische middelen die moeilijker te detecteren zijn ​[18]​.

Een verkennende studie van het Trimbos-Instituut in 2022 naar middelengebruik in de PI Ter Apel laat zien dat vooral cannabis en verstrekte medicatie werden gebruikt, en in mindere mate opiaten, cocaïne en amfetaminen. Daarnaast bleek het gebruik van synthetische cannabinoïden (SCRA’s) aannemelijk. Deze middelen zijn nauwelijks te traceren met standaard urinecontroles. Volgens medewerkers en gedetineerden leidt dit gebruik niet tot grote verstoringen of gezondheidsincidenten, maar de handel in SCRA’s veroorzaakt wel onrust en druk onder gevangenen om deel te nemen aan drugshandel ​[19]​.

Inrichting voor stelselmatige daders (ISD)

Uit registraties van de DJI blijkt dat in 2024 gemiddeld 550 justitiabelen de verblijfstitel Inrichting voor stelselmatige daders (ISD) hadden (zie ook Hoe wordt de verslavingszorg geregeld voor plegers van strafbare feiten? voor meer informatie over de ISD-maatregel). Binnen deze groep komt verslavingsproblematiek vaak voor.

Het aantal ISD’ers bereikte in 2019 een piek van 765, maar daalde daarna, mede door de coronapandemie ​[20,21]​. Tijdens de lockdowns werden minder inbraken en diefstallen gepleegd, waardoor ook minder veelplegers met verslavingsproblemen werden opgepakt. Vanaf 2024 is een lichte stijging zichtbaar. Ook de daling van het aandeel extramurale zorg na 2021 hangt vermoedelijk samen met de pandemie: het was toen lastiger om ISD’ers buiten de inrichting te plaatsen en meer zorg werd intramuraal aangeboden en uitgevoerd ​[15,22–24]​. In de periode 2017-2021 schommelde dit percentage tussen de 37% en 40% ​[24]​.

Ongeveer 28% van de ISD’ers (gemiddeld 154 personen) nam deel aan zorgtrajecten buiten de penitentiaire inrichting ​[15]​. Dat aandeel is vrijwel gelijk aan 2023, toen 29% van de 501 ISD’ers extramuraal zorg kreeg. In 2022 lag het aandeel hoger, op 33%, en in 2021 nog op 39% ​[21,23]​.

In de afgelopen jaren kwam het voor dat zorgtrajecten voortijdig werden beëindigd, waarna ISD’ers tijdelijk of definitief terugkeerden naar de penitentiaire inrichting. Van de justitiabelen die in 2024 uitstroomden na afloop van hun ISD-maatregel, deed 51% dat vanuit een zorginstelling ​[15]​. In 2023 was dit 53%, en in de jaren ervoor lag dit aandeel hoger, tot 68% in 2018 ​[21,23–25]​.

Effectiviteit ISD-maatregel

De effectiviteit van de ISD-maatregel is in 2019 onderzocht door de uitkomsten te vergelijken met een groep zeer actieve veelplegers die een standaardgevangenisstraf kregen [25]. Uit dit onderzoek blijkt dat de kans op een nieuwe strafzaak na een ISD-maatregel lager is: twee jaar na uitstroom is de kans 12% lager, na vier jaar 9% en na tien jaar 6%. Het aantal strafzaken per recidivist blijft echter even hoog als bij veelplegers die een korte gevangenisstraf kregen. De maatregel lijkt dus vooral te zorgen voor minder recidivisten, niet voor minder delicten per persoon ​[26]​.

De effectiviteit van de ISD hangt bovendien samen met achtergrondkenmerken. Zo is de kans op succes groter bij veelplegers die ouder zijn bij hun eerste strafzaak, geen werk hebben bij de start van de maatregel of een omvangrijk strafblad hebben. Opvallend is dat de cohorten die vanaf 2011 uitstroomden na verbetermaatregelen in 2009, vaker en meer recidiveerden dan eerdere cohorten. Voor dit verschil is geen duidelijke verklaring gevonden ​[26]​.

Aanvullende informatie